Van Kooten En De Bie De Vieze Man

Weet je wat ik laatst hoorde? Iemand (ik noem geen namen, maar het was m’n buurman) had dus een afspraak met een loodgieter. Loodgieter komt binnen, kijkt rond, en zegt dan met een serieus gezicht: "Zo, dat is dan... 250 euro voor de voorbereiding." Mijn buurman natuurlijk compleet perplex. "Voorbereiding?! Je hebt nog niks gedaan!" Waarop die loodgieter doodleuk antwoordt: "Klopt, maar ik moest wel nadenken over wat er gedaan moet worden, toch?" Geniaal, toch? Beetje de Van Kooten en De Bie-mentaliteit in het echte leven.

Dat brengt me dus op... Van Kooten en De Bie, en specifiek De Vieze Man. God, wat een personage. Die man, zo ongemakkelijk, zo vies, zo... raak. Het is niet alleen grappig, het is ook ontzettend slimme satire. En dat is wat Van Kooten en De Bie zo goed maakte, toch? Ze legden de vinger op de zere plek, maar wel op zo'n manier dat je er toch om kon lachen. (Alhoewel, bij De Vieze Man lachten sommige mensen misschien wat ongemakkelijker dan anderen...)

Wie was De Vieze Man?

Voor degenen die hem niet kennen (bestaat dat uberhaupt?), De Vieze Man was een creatie van Kees van Kooten en Wim de Bie. Het personage verscheen in diverse sketches in hun legendarische programma's. Hij was... tja, hoe omschrijf je dat? Een soort van wandelende onsmakelijkheid. Hij had altijd vieze kleren aan, zijn haar zat nooit goed, en hij had een ietwat onfrisse adem (dat kon je natuurlijk niet ruiken door de tv, maar je voelde het gewoon).

Maar het ging verder dan alleen het uiterlijk. De Vieze Man had ook een bepaalde manier van doen. Hij stelde ongepaste vragen, maakte dubbelzinnige opmerkingen, en had de neiging om dingen op te pakken en eraan te snuffelen. Brrr. Alleen al bij de gedachte krijg je toch de kriebels? Hij was kortom, een schoolvoorbeeld van hoe je je niet moet gedragen. Maar precies dáárom was hij zo memorabel. Trouwens, wist je dat er mensen waren die klaagden over De Vieze Man? Ze vonden hem te 'vies'. Ik denk dat dat juist het punt was. Maar goed, smaken verschillen, nietwaar?

Waarom was hij zo Geniaal?

Oké, oké, ik geef toe, De Vieze Man was best wel... unappetizing. Maar er zat wel een reden achter die vunzigheid. Het was namelijk een satire, een uitvergroting van bepaalde types die je in de maatschappij tegenkomt.

• De Ongemakkelijke Man: Iedereen kent wel zo'n man (of vrouw, laten we eerlijk zijn) die net iets te dichtbij komt staan tijdens een gesprek, die net iets te lang naar je staart, of die net iets te persoonlijke vragen stelt. De Vieze Man was een extreme versie daarvan.
• De Hypocriete Man: Vaak waren de mensen die De Vieze Man op de meest schandelijke manier behandelden, zelf ook niet helemaal brandschoon. De Vieze Man spiegelde hun eigen tekortkomingen, hun eigen vuile was.
• De Kwetsbare Man: Onder al die viezigheid zat ook een stukje eenzaamheid, een stukje onzekerheid. Hij was een outsider, iemand die er niet helemaal bij hoorde. En dat maakte hem (ondanks alles) ook wel weer... menselijk.

Van Kooten en De Bie waren meesters in het neerzetten van dergelijke karikaturen. Ze lieten je lachen, maar tegelijkertijd zetten ze je aan het denken. En dat is volgens mij de definitie van goede satire. Denk maar aan die andere typetjes van hen, zoals de Positivo's of Dr. Clavan. Allemaal herkenbaar, allemaal hilarisch, en allemaal met een boodschap.

De Impact van De Vieze Man

De Vieze Man heeft een behoorlijke impact gehad op de Nederlandse cultuur. Het personage is nog steeds bekend, en de term 'vieze man' wordt nog steeds gebruikt om iemand aan te duiden die zich ongemakkelijk of ongepast gedraagt. Het is een onderdeel van ons collectieve geheugen geworden. En dat is best bijzonder, als je bedenkt dat het om een personage gaat dat gebaseerd is op... viezigheid. Denk even na, hoe vaak hoor je mensen niet zeggen: "Doe niet zo'n vieze man"? De uitdrukking is zo ingeburgerd dat veel mensen niet eens meer weten waar het vandaan komt! Dat is toch wel het bewijs van een echt iconisch typetje, vind je niet?

Controverse en Kritiek

Natuurlijk was er ook kritiek op De Vieze Man. Sommige mensen vonden het personage te plat, te onsmakelijk, of zelfs kwetsend. En dat is begrijpelijk. Humor is subjectief, en wat de ene persoon grappig vindt, vindt de andere persoon misschien walgelijk. Er waren mensen die vonden dat het programma te veel focuste op het 'vies' zijn zelf, en te weinig op de onderliggende satire. Persoonlijk denk ik dat die kritiek gedeeltelijk terecht is. Er waren inderdaad sketches die misschien iets te ver gingen. Maar over het algemeen vind ik dat Van Kooten en De Bie erin geslaagd zijn om een personage neer te zetten dat zowel grappig als betekenisvol was. Dat is althans mijn mening. Wat vind jij?

Waarom De Vieze Man ook Vandaag nog Relevant is

Je zou denken dat een personage als De Vieze Man gedateerd zou zijn. Maar verrassend genoeg is hij nog steeds relevant. Waarom? Omdat de thema's die hij aansnijdt – ongemak, hypocrisie, eenzaamheid – nog steeds actueel zijn.

• #MeToo: In het licht van de #MeToo-beweging is het interessant om te kijken naar de machtsverhoudingen die in de sketches van De Vieze Man te zien zijn. Je kunt je afvragen of De Vieze Man, in de huidige tijd, nog wel op dezelfde manier geaccepteerd zou worden.
• Sociale Media: Op sociale media zien we vaak dezelfde mechanismen terugkomen die Van Kooten en De Bie al in de jaren '70 en '80 aankaartten: mensen die zich anders voordoen dan ze zijn, mensen die elkaar afvallen, mensen die eenzaam zijn. De Vieze Man zou zich in de huidige digitale wereld waarschijnlijk helemaal thuis voelen (helaas!).
• Politieke Correctheid: De discussie over politieke correctheid is constant gaande. Mag je nog wel lachen om bepaalde dingen? Waar ligt de grens? De Vieze Man daagt ons uit om over deze vragen na te denken.

Dus ja, De Vieze Man is misschien vies, maar hij is ook belangrijk. Hij herinnert ons eraan dat humor soms confronterend kan zijn, en dat het belangrijk is om kritisch te blijven kijken naar de wereld om ons heen. En misschien, heel misschien, leert hij ons ook om een beetje milder te zijn voor de mensen die anders zijn dan wij. Misschien. Of misschien ook niet. Het blijft tenslotte De Vieze Man.

Ik weet niet hoe het met jou zit, maar ik heb nu zin om een paar oude sketches van Van Kooten en De Bie te bekijken. Gewoon, om even lekker te lachen (en me tegelijkertijd een beetje ongemakkelijk te voelen). Want dat is uiteindelijk de magie van De Vieze Man: hij laat je lachen, maar hij laat je ook nadenken. En dat is meer dan je van de meeste comedians kunt zeggen, toch?