Latour We Have Never Been Modern

Ken je dat? Je zit op een terrasje, de zon schijnt, je nipt van je koffie en luistert naar twee mensen aan de tafel naast je. Ze hebben het over een nieuw medicijn, iets revolutionairs. De één is laaiend enthousiast, de ander sceptisch. De enthousiasteling roept: "Maar het is wetenschappelijk bewezen!" Alsof daarmee alles gezegd is. De scepticus, die misschien een beetje een complotdenker is (sorry, kon het niet laten!), grinnikt en zegt: "Ja ja, en wie heeft dat onderzoek betaald dan? De farmaceutische industrie zeker?"

Klinkt bekend, toch? Die spanning tussen 'de wetenschap' als onbetwistbare waarheid en de argwaan over belangenverstrengeling en macht. Wat heeft dit in vredesnaam met Latour te maken? Nou, eigenlijk alles. Die hele situatie, dat gesprek, dat is precies wat Bruno Latour in zijn boek We Have Never Been Modern (of Wij Zijn Nooit Modern Geweest, in het Nederlands) onder de loep neemt.

De Moderne Mythe

Latour stelt dat we al eeuwenlang in een soort van zelfbedrog leven. We hebben onszelf wijsgemaakt dat we 'modern' zijn, dat we de wereld netjes in twee categorieën hebben verdeeld: natuur en cultuur. De wetenschap (natuur) zou neutraal, objectief en feitelijk zijn. De politiek, economie, kunst (cultuur) zou subjectief, waarden-gedreven en... tja, 'menselijk' zijn. Alsof die twee werelden niets met elkaar te maken hebben. Spoiler alert: dat is dus onzin.

Denk er eens over na. We bouwen dammen (natuur) om onze steden (cultuur) te beschermen. We ontwikkelen nieuwe technologieën (natuur) die onze sociale interacties (cultuur) veranderen. Klimaatverandering (natuur) wordt veroorzaakt door menselijk gedrag (cultuur). Zie je? Alles is met elkaar verweven. Het idee dat we die twee netjes kunnen scheiden, is volgens Latour een illusie.

De Scheiding: Zuivering en Vertaling

Latour noemt dit proces de "moderne constitutie". Het bestaat uit twee tegenstrijdige bewegingen:

• Zuivering: Dit is het idee dat we de natuur en de cultuur van elkaar kunnen scheiden, dat er duidelijke grenzen zijn. Wetenschap is objectief, politiek is subjectief. Klaar. Punt. Alsof het zo simpel is!
• Vertaling: Ondertussen creëren we constant 'hybriden' – mengsels van natuur en cultuur. Denk aan de uitvinding van de auto. Het is een machine (natuur), maar het heeft een enorme impact op onze steden, onze economie, onze sociale relaties (cultuur). We vertalen constant de ene categorie in de andere.

Het grappige is dat we de zuivering actief proberen te handhaven, terwijl we tegelijkertijd de vertaling op volle toeren laten draaien. We doen alsof de auto 'alleen maar' een machine is (zuivering), terwijl we heel goed weten dat het veel meer is dan dat (vertaling). Dat is de contradictie, de kern van Latours argument.

Quasi-Objecten en Hybriden

Om het nog wat ingewikkelder (maar ook interessanter!) te maken, introduceert Latour het concept van "quasi-objecten" of "hybriden". Dit zijn dingen die niet netjes in één van de twee categorieën passen. Ze zijn tegelijkertijd natuurlijk en cultureel, objectief en subjectief. Die auto dus. Of een virus. Of een klimaatmodel.

Stel je voor: een wetenschapper presenteert een nieuw model over de opwarming van de aarde. Het is gebaseerd op data, op wiskundige formules, op 'objectieve' waarnemingen (natuur). Maar dat model wordt ook gebruikt om politieke beslissingen te nemen, om beleid te beïnvloeden, om gedrag te veranderen (cultuur). Het model is dus niet alleen een wetenschappelijk object, maar ook een politiek instrument. Het is een quasi-object, een hybride. En dat geldt eigenlijk voor heel veel dingen om ons heen.

Waarom is dit belangrijk?

Oké, tot zover de theorie. Maar waarom zou je je hier in vredesnaam druk over maken? Nou, volgens Latour heeft dat moderne zelfbedrog ons flink in de problemen gebracht. Door de wereld op te delen in natuur en cultuur, hebben we een aantal belangrijke dingen over het hoofd gezien:

• De verantwoordelijkheid voor onze acties: Als we denken dat de wetenschap 'neutraal' is, kunnen we makkelijk de verantwoordelijkheid afschuiven. "Het is gewoon wetenschappelijk bewezen, dus het moet wel goed zijn!" Maar wetenschap wordt altijd beïnvloed door menselijke waarden, door politieke belangen, door economische drijfveren. We moeten kritischer kijken naar de manier waarop kennis wordt geproduceerd en gebruikt.
• De complexiteit van de wereld: Door de wereld te vereenvoudigen, door haar op te delen in hokjes, missen we de samenhang, de onderlinge verbindingen. We zien de bos niet meer door de bomen. Dat is vooral pijnlijk als het gaat om complexe problemen zoals klimaatverandering, waar ecologie, economie, politiek en technologie allemaal een rol spelen.
• De democratie: Als we denken dat de wetenschap de enige bron van waarheid is, sluiten we andere perspectieven uit. We negeren de ervaringen van mensen die direct worden beïnvloed door bijvoorbeeld nieuwe technologieën of beleidsmaatregelen. Een gezonde democratie vereist dat we naar verschillende stemmen luisteren, dat we open staan voor verschillende perspectieven.

Naar een Niet-Moderne Wereld

Dus wat moeten we doen? Latour pleit niet voor een terugkeer naar een pre-moderne tijd (wat dat dan ook moge zijn). Hij wil juist dat we de moderne mythe loslaten en dat we de complexiteit van de wereld omarmen. Dat we erkennen dat natuur en cultuur onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. Dat we "niet-modern" worden.

Dit betekent:

• Erkennen dat wetenschap nooit neutraal is: Wees kritisch, stel vragen, onderzoek de belangen die een rol spelen.
• Omarm de complexiteit: Kijk naar de samenhang, naar de onderlinge verbindingen. Vermijd simplistische oplossingen.
• Luister naar verschillende stemmen: Betrek mensen die direct worden beïnvloed bij besluitvorming. Wees open voor verschillende perspectieven.

Het is misschien geen makkelijke boodschap. Het dwingt ons om kritisch naar onszelf te kijken, om onze eigen aannames te bevragen. Maar het is wel een belangrijke boodschap, zeker in een tijd waarin de wetenschap vaak wordt gebruikt om politieke beslissingen te rechtvaardigen, en waarin de complexiteit van de wereld ons soms overweldigt.

Dus, de volgende keer dat je op een terrasje zit en iemand roept "Het is wetenschappelijk bewezen!", denk dan even aan Latour. Denk aan de hybriden, aan de quasi-objecten, aan de moderne mythe. Misschien kun je dan net iets kritischer luisteren, net iets meer vragen stellen, en net iets beter de complexiteit van de wereld omarmen. En wie weet, word je dan ook een beetje "niet-modern". En dat is misschien wel precies wat we nodig hebben.

En nu, wie trakteert op de volgende koffie?