Janet Frame Faces In The Water

Oké, even een bekentenis: ik ben een sucker voor second-hand boekenwinkels. Die muffe geur, de stofvlokken die in de zon dansen... pure magie! Laatst, verdwaald in de diepten van een rommelige winkel in Utrecht, stuitte ik op een oude, verweerde paperback. "Faces in the Water" van Janet Frame. De titel alleen al trok me aan. Iets aan de cover - een vage, waterverfachtige afbeelding - fluisterde me toe: "Lees mij". Dus, wie ben ik om een fluisterende paperback te negeren? (Spoiler alert: ik ben blij dat ik het niet heb gedaan!)

Maar seriously, dat gevoel van ergens op stuiten, iets ontdekken dat een beetje vergeten is... dat is toch goud waard? Het is net als dat moment dat je eindelijk dat ene obscure nummer van je favoriete band vindt dat je al jaren zocht!

Goed, "Faces in the Water". Waarom ben ik er zo enthousiast over? Laten we er eens induiken.

De Onderdompeling in de Inrichting

Het boek is geschreven vanuit het perspectief van Istina Mavet, een jonge vrouw die in een psychiatrische inrichting verblijft. Belangrijk om te weten: Janet Frame heeft zelf ook langdurig in psychiatrische inrichtingen gezeten. En dat voel je. Het is geen geromantiseerd beeld, geen sensatiebeluste inkijk in de "gekkehuis". Het is rauw, intiem en soms ronduit hartverscheurend. Je voelt Istina's desoriëntatie, haar angst, haar pogingen om grip te krijgen op een werkelijkheid die voortdurend verschuift.

Je wordt meteen in haar wereld gegooid. Er is weinig context, geen uitgebreide uitleg. Je bent net als Istina: je probeert je te oriënteren, de regels te ontdekken (die vaak helemaal niet logisch zijn), en te overleven. En dat is precies de kracht van het boek. Het laat je voelen hoe het is om in zo'n omgeving te leven, in plaats van het alleen maar te beschrijven.

Denk er eens over na: hoe vaak zie je boeken of films over psychiatrische inrichtingen die vooral gericht zijn op de "spectaculaire" gevallen? De gevaarlijke patiënten, de "gekke" dingen die gebeuren. Frame gaat daar helemaal aan voorbij. Ze laat je de monotonie, de kleine overwinningen, de vreselijke eenzaamheid zien.

De Waanzin van de "Normaliteit"

Wat "Faces in the Water" extra boeiend maakt, is de kritiek op de psychiatrie van die tijd (het boek is geschreven in 1961). Frame laat zien hoe makkelijk mensen geëtiketteerd en weggezet worden, hoe behandelingen (zoals elektroshocktherapie) meer kwaad dan goed doen, en hoe de grens tussen "normaal" en "abnormaal" flinterdun is.

Er is een passage (ik kan hem nu niet letterlijk citeren, maar het komt erop neer) waarin Istina beschrijft hoe ze zich probeert "normaal" te gedragen, hoe ze de andere patiënten observeert en hun gedrag imiteert, in de hoop dat ze vrijgelaten zal worden. Maar tegelijkertijd voelt ze dat ze zichzelf verliest, dat ze een masker opzet dat steeds moeilijker af te zetten is. Dat is toch supers triest?!

Belangrijke thema's:

• Identiteit: Wie is Istina Mavet? Is ze "gek"? Of is ze gewoon een gevoelige, intelligente vrouw die worstelt met de verwachtingen van de maatschappij?
• De kracht van taal: Istina vindt troost en expressie in taal. Ze schrijft, ze dicht, ze probeert de wereld om haar heen te begrijpen door middel van woorden. Maar taal kan ook een valkuil zijn, een manier om haar ware gevoelens te verbergen.
• De willekeur van de diagnose: Wie bepaalt wat "normaal" is? En wat zijn de gevolgen van het krijgen van een psychiatrische diagnose? Frame daagt deze vragen op een subtiele, maar krachtige manier uit.

Trouwens, dat met die identiteit... Ik denk dat we daar allemaal wel eens mee worstelen, toch? Wie ben ik? Wat verwachten anderen van me? Probeer ik te voldoen aan verwachtingen, of durf ik mezelf te zijn?

De Poëzie van de Wanhoop

Ondanks de zware thematiek is "Faces in the Water" geen deprimerend boek. Het is geschreven in een prachtige, poëtische taal. Frame gebruikt metaforen en beelden die je bijblijven. De "gezichten in het water" verwijzen naar de vervormde beelden die Istina ziet, de reflecties van haar eigen angsten en onzekerheden. Maar ze verwijzen ook naar de mogelijkheden tot verandering en transformatie. Water is immers ook leven, vernieuwing, hoop.

Het is echt zo'n boek dat je meerdere keren kunt lezen en steeds nieuwe dingen ontdekt. Je moet er wel even de tijd voor nemen, het is geen "strandlectuur". Maar geloof me, het is de moeite waard.

En ja, er zijn momenten dat je je afvraagt: is dit echt gebeurd? Is dit autobiografisch? Hoeveel fictie zit er in dit verhaal? Maar uiteindelijk doet dat er niet toe. Het gaat erom dat Frame een stem geeft aan mensen die vaak niet gehoord worden, dat ze een taboe doorbreekt en ons laat nadenken over onze eigen definities van "normaal" en "abnormaal".

Mijn conclusie: "Faces in the Water" is een prachtig, pijnlijk en indrukwekkend boek dat je niet snel zult vergeten. Het is een boek dat je aan het denken zet, je raakt en je een andere kijk geeft op de wereld. En dat is toch precies wat goede literatuur moet doen?

Dus, als je ooit een keer in een tweedehands boekenwinkel bent en je ziet dit boek staan... pak het op. Lees de eerste paar pagina's. Laat je meevoeren. En wie weet, misschien vind je wel iets heel bijzonders.

En psst... laat me weten wat je ervan vond! Ik ben super benieuwd!