Erik Menkveld Het Grote Zwijgen

Weet je, ik zat laatst in de trein, en naast me zat een man die obsessief op z'n telefoon zat te scrollen. Niet een beetje, nee, echt obsessief. Ik keek vluchtig mee (ja, ik weet het, sneaky hè?), en het leek alsof hij de hele tijd dezelfde nieuwsberichten herlas. Een beetje alsof hij hoopte dat het nieuws, door het tien keer te lezen, opeens zou veranderen. Dat deed me denken aan Erik Menkvelds 'Het Grote Zwijgen'. Want is dat niet wat we soms allemaal doen? Herhalen en herkauwen, in de hoop op een ander antwoord, terwijl de echte vraag misschien wel onuitgesproken blijft?

En dat is precies waar het boek over gaat. Een stilte, een grote stilte, die zoveel lawaai maakt dat je er bijna doof van wordt.

Het Raadsel van de Stilte

Erik Menkveld, voor degenen die hem (nog) niet kennen, was een Nederlandse dichter en schrijver, die helaas veel te jong overleden is. 'Het Grote Zwijgen' is een verzameling essays, recensies en lezingen, samengesteld na zijn dood. En het is fascinerend, op een beklemmende manier. Waarom beklemmend? Omdat het boek eigenlijk één lange zoektocht is naar betekenis, naar de kern van dingen, en vooral naar wat er overblijft als die betekenis wegvalt. Of, misschien nog preciezer, naar de afwezigheid van betekenis.

Denk even mee: we leven in een wereld vol informatie, toch? Maar voelt het soms niet alsof al die informatie ons juist verder van de waarheid brengt? Dat is een beetje de sfeer die Menkveld oproept. Alsof we schreeuwen om gehoord te worden, maar niemand echt luistert. (Oké, oké, beetje dramatisch misschien, maar je snapt wat ik bedoel, toch?)

Een Spiegel van Onze Tijd?

Het interessante is dat 'Het Grote Zwijgen' absoluut niet gedateerd aanvoelt, ondanks dat de meeste teksten al wat ouder zijn. Sterker nog, ik zou zeggen dat ze actueler zijn dan ooit. Misschien juist wel omdat we nu nog meer overspoeld worden door geluid, door meningen, door 'waarheden' die elkaar tegenspreken. De behoefte aan stilte, aan reflectie, is gigantisch. En Menkveld biedt dat, op een manier die soms confronterend is, maar altijd eerlijk.

• Confronterend: Omdat hij de vragen stelt die we liever niet willen beantwoorden.
• Eerlijk: Omdat hij niet claimt de antwoorden te hebben, maar wel de moed heeft om te zoeken.

Wat maakt het boek zo bijzonder?

Ik denk dat het de combinatie is van verschillende dingen:

• Menkvelds schrijfstijl: Die is prachtig, poëtisch, maar tegelijkertijd ook helder en toegankelijk. Hij weet je mee te zuigen in zijn gedachtenkronkels.
• De thema's: Kunst, literatuur, filosofie, de dood, liefde... Allemaal grote thema's, die hij op een heel persoonlijke manier benadert.
• De kwetsbaarheid: Je voelt dat Menkveld zelf worstelt met de vragen die hij stelt. Hij is niet een afstandelijke geleerde, maar een mens van vlees en bloed.

En juist die kwetsbaarheid maakt het boek zo krachtig. Het is geen opsomming van feiten, maar een intiem gesprek met een denker die zichzelf niet spaart. En dat is zeldzaam.

Een zoektocht naar betekenis

Eigenlijk is 'Het Grote Zwijgen' een soort biografie van een zoektocht. Menkveld onderzoekt de grenzen van taal, van kennis, van wat we kunnen begrijpen. En hij concludeert (of, misschien beter gezegd, hij suggereert) dat er een grens is. Dat er een punt is waarop we moeten accepteren dat we niet alles kunnen weten, dat er een stilte is die we niet kunnen doorbreken. (En is dat niet ironisch, dat een boek over stilte zoveel te zeggen heeft?).

Denk maar eens aan de momenten waarop je echt stil bent. Niet de stilte van een lege kamer, maar de stilte van een moment van diepe reflectie, van verwondering, van verdriet. Die stilte is niet leeg, die is vol. Vol met onuitgesproken gedachten, met gevoelens die we niet kunnen verwoorden. En dat is de stilte waar Menkveld naar op zoek is.

Wat kan je eruit halen?

Wat je uit 'Het Grote Zwijgen' haalt, is heel persoonlijk. Het is geen boek dat je 'even' leest, het is een boek dat je beleeft. Het is een boek dat je aan het denken zet, dat je uitdaagt om je eigen aannames te heroverwegen. En ja, het kan soms best zwaar zijn. Maar het is ook een boek dat je troost kan bieden, in de zin dat je je minder alleen voelt met je vragen.

Je kunt het zien als:

• Een spiegel die je voorhoudt.
• Een kompas dat je richting geeft.
• Een gesprek met een wijze vriend (die soms wel wat cryptisch is).

Maar vooral is het een boek dat je aanzet tot nadenken. Over de grote vragen van het leven, maar ook over de kleine, alledaagse dingen. Over de stilte die schuilgaat achter het lawaai. En over de betekenis van het zwijgen.

En nu?

Dus, wat moet je nu doen? Nou, als je het mij vraagt: ga het boek lezen! Het is niet het makkelijkste boek dat je ooit zult lezen, maar het is wel een boek dat je bijblijft. (En als je het lastig vindt om erin te komen, begin dan met een van de recensies. Die zijn vaak iets toegankelijker).

En als je het gelezen hebt, laat me dan weten wat je ervan vond! Ik ben heel benieuwd naar jouw interpretatie. Misschien kunnen we samen verder zwijgen. Of, nog beter, samen praten over de stilte.

Tot slot, nog even dit: Erik Menkveld heeft ons met 'Het Grote Zwijgen' geen antwoorden gegeven, maar wel een uitnodiging. Een uitnodiging om te luisteren naar de stilte, om te zoeken naar betekenis, en om de moed te hebben om vragen te stellen, zelfs als we de antwoorden niet weten. En dat is, denk ik, meer dan genoeg.

PS: Serieus, lees het boek. Je zult er geen spijt van krijgen. Of misschien wel. Maar zelfs dan heb je er iets van geleerd. ;)