Ways Of Seeing John Berger

Yo, laten we even chillen en over John Berger babbelen, oke? Ways of Seeing, ken je 'm? Zo niet, dan ga je een openbaring tegemoet, geloof me. Het is echt zo'n boek (en een serie, don't forget!) dat je kijk op... nou ja, alles verandert. Net alsof je ineens een nieuwe bril opzet en de wereld ziet in technicolor. En wie wil dat nou niet?

Waarom is het zo'n big deal, hoor ik je al vragen. Nou, Ways of Seeing (uit 1972, ja, al een tijdje geleden) sloeg in als een bom omdat het eigenlijk de manier waarop we naar kunst – en vooral naar naakte vrouwen in kunst – hadden gekeken, compleet op z'n kop zette. Het was alsof iemand de gordijnen opentrok in een donkere kamer. Het zonlicht scheen... en je zag alle stofnesten en rare vlekken. Awkward! Maar wel eerlijk.

Wat is 't ding precies?

Berger zette een aantal pijnlijke waarheden op een rijtje. Pijnlijk, maar o zo belangrijk. Het komt erop neer dat onze kijk op kunst (en dus op de wereld) niet neutraal is. Nee, nee, nee. Het wordt gevormd door onze cultuur, onze achtergrond, onze... eigen belangen. Shocking, hè? Alsof reclames ons beïnvloeden! (Spoiler alert: dat doen ze dus wel.)

Een van de kernideeën is dat mannen en vrouwen anders naar zichzelf en naar elkaar kijken. Vrouwen zijn opgevoed om zichzelf constant te bekijken, te beoordelen... en beoordeeld te worden! Als object, zeg maar. En dat is niet iets van nu, dat zit diepgeworteld in de kunstgeschiedenis. Zie je al die naakte vrouwen op schilderijen? Het gaat niet zozeer om de schoonheid van het lichaam, maar meer om het bezit van dat lichaam. Ieuw.

De mannelijke blik (The Male Gaze)

Dit is echt zo'n term die je overal hoort tegenwoordig, maar Berger legde de basis ervoor. De mannelijke blik, kort gezegd, is de manier waarop vrouwen in de kunst (en in de media, en in het echte leven) vaak worden weergegeven vanuit een mannelijk, heteroseksueel perspectief. Dus als lustobject, als passief, als... nou ja, minder mens. Het is echt een eye-opener als je je realiseert hoe vaak je dit tegenkomt. Zelfs in dingen die je dacht "onschuldig" waren. Oeps!

En het gaat niet alleen om kunst. Het gaat ook om reclame. Die gebruikt diezelfde trucs om ons dingen te laten kopen. "Kijk, deze auto maakt je aantrekkelijker!" "Deze parfum maakt je begeerlijk!" En wie wordt er aantrekkelijker en begeerlijker voor wie? Bingo! Meestal voor mannen. Het is echt een vicieuze cirkel van objectificatie en consumentisme. Slim gezien, Berger!

Copy-paste kunst?

Nog zoiets geniaals van Berger: hij had het over de reproductie van kunst. Vroeger was een schilderij uniek. Je moest naar het museum om het te zien. Nu staat het overal: op posters, ansichtkaarten, mokken, t-shirts... en natuurlijk op het internet. Dat heeft een enorme invloed op onze beleving van kunst. Het verliest zijn aura, zijn exclusiviteit. Is dat goed of slecht? Tja, dat is de vraag, hè?

Maar het maakt kunst wel toegankelijker! Iedereen kan nu een reproductie van de Mona Lisa in z'n wc hangen. (Oké, misschien niet iedereen, maar je snapt wat ik bedoel.) Berger vond dat belangrijk. Kunst moest niet alleen voor de elite zijn. Het moest voor iedereen zijn. Democratisering van de kunst, dat was z'n ding.

Politiek en kunst

Berger was een marxist, dus je kunt je voorstellen dat hij niet zo'n fan was van het kapitalisme. Hij zag kunst als een instrument om de status quo uit te dagen. Om mensen aan het denken te zetten. Om de machthebbers een spiegel voor te houden. En dat deed hij zelf ook. Ways of Seeing is eigenlijk een politiek pamflet vermomd als kunstgeschiedenisles. Clever!

Hij was ervan overtuigd dat kunst altijd een politieke dimensie heeft, of je het nou wilt of niet. Zelfs als een schilderij alleen maar mooie bloemetjes laat zien, zegt het nog steeds iets over de waarden en normen van de samenleving waarin het is gemaakt. Het is aan ons om die boodschap te ontcijferen. Een soort kunst-decoder, zeg maar.

Is het nog relevant?

Absolutely! Hoewel Ways of Seeing al decennia oud is, is het nog steeds razend relevant. Sterker nog, misschien is het nu wel relevanter dan ooit. Met de opkomst van sociale media en de constante stroom van beelden om ons heen, is het belangrijker dan ooit om kritisch te kijken naar wat we zien. Om te vragen: wie heeft dit gemaakt? Waarom hebben ze dit gemaakt? Wat willen ze dat ik denk?

Die mannelijke blik is nog steeds overal. Kijk maar naar de reclames op Instagram. Of naar de videoclips op YouTube. Of naar de politieke campagnes op tv. Het is belangrijk om je bewust te zijn van die blik, om 'm te herkennen en om ertegen in opstand te komen. Of, in ieder geval, om er kritisch over te zijn. Snap je?

Dus, als je ooit de kans hebt, ga dan Ways of Seeing lezen (of kijken). Het is niet altijd makkelijk, het kan soms best pittig zijn, maar het is het absoluut waard. Het zal je kijk op kunst – en op de wereld – voorgoed veranderen. Beloofd! En daarna kunnen we er nog eens over babbelen, met een kop koffie. Deal?

Denk er maar eens over na... hoe vaak kijk jij naar jezelf, en hoe denk je dat anderen naar jou kijken? Is dat anders? Zo ja, waarom? Het zijn allemaal vragen die Berger je laat stellen. En dat is nou precies waarom hij zo geniaal is. Tot de volgende koffie-date!