One Flew Under The Cuckoo's Nest

Nou, luister eens, dit is het verhaal van een film, nee, een meesterwerk, dat me nog steeds aan het lachen én huilen maakt. Het is net zo'n film waar je na afloop naar de sterren staart en je afvraagt of je wel écht vrij bent. We hebben het natuurlijk over One Flew Over the Cuckoo's Nest! Ja, die met Jack Nicholson en die verpleegster, Ratched. Brrr. Alleen al de naam geeft me kippenvel. Maar er is meer aan de hand dan alleen een angstaanjagende verpleegster en een brutale patiënt.

Het begin van de ellende (of is het de redding?)

Het begint allemaal met Randle McMurphy, gespeeld door de enige echte Jack Nicholson. Deze kerel is een slimmerik en een onruststoker die liever doet alsof hij gek is dan dat hij in de gevangenis zware arbeid verricht. Slim, toch? Nou ja, dat dacht hij tenminste. Hij wordt overgeplaatst naar een psychiatrische inrichting, waar hij al snel ontdekt dat het daar net een schoolplein is, maar dan met medicijnen en minder vrolijke gezichten. Je zou bijna medelijden krijgen met de echte gevangenis...

De inrichting, geleid met ijzeren hand door verpleegster Ratched, is geen plek voor vrolijkheid. Het is eerder een plek waar de lucht dik is van onderdrukte emoties en waar een kaarsje al snel gedoofd wordt. Alles is er gericht op conformiteit en het uitbannen van elke vorm van individualiteit. Je zou er bijna depressief van worden, en dat is misschien ook wel de bedoeling, als je erover nadenkt. Een beetje zoals een saaie vergadering waar je niet weg kan.

Wie is die Nurse Ratched eigenlijk?

Verpleegster Ratched. De belichaming van passief-agressieve horror. Ik meen het! Ze is niet zoals de schurken in de meeste films die openlijk kwaadaardig zijn. Nee, zij is subtiel. Ze glimlacht, ze is beleefd, maar je weet dat ze je met één verkeerd woord kan vernietigen. Ze manipuleert de patiënten, zet ze tegen elkaar op en gebruikt hun zwakheden tegen ze. Ze is eigenlijk de ultieme kantoor-pestkop, maar dan in een witte jas.

Louise Fletcher, die Ratched speelde, was zó overtuigend dat ze zelfs doodsbedreigingen ontving na de release van de film! Serieus! Dat is de kracht van goed acteerwerk (of het bewijs dat sommige mensen het verschil tussen fictie en realiteit niet helemaal begrijpen).

McMurphy komt in actie (chaos gegarandeerd)

McMurphy laat het er niet bij zitten. Hij is niet van plan om braaf in de rij te gaan staan en zijn medicijnen in te nemen. Hij is een bom van energie en rebellie die in de inrichting ontploft. Hij organiseert gokspelletjes, laat ze tv kijken naar de World Series (terwijl Ratched dat verbiedt, natuurlijk!), en neemt de patiënten zelfs mee op een illegale vistocht. Het is één grote chaos, maar het is ook bevrijdend. Voor de patiënten althans. Ratched is er minder blij mee, om het zacht uit te drukken.

Je zou kunnen zeggen dat McMurphy een katalysator is. Hij laat de andere patiënten zien dat er meer is dan alleen de regels van Ratched. Hij geeft ze een beetje hoop terug, een beetje waardigheid. En dat is precies wat Ratched wil voorkomen. Het is een machtsstrijd, en de inzet is de geest van de patiënten.

De impact op de patiënten (van bang naar brutaal)

Het mooiste aan de film is hoe de patiënten veranderen onder invloed van McMurphy. Kijk maar naar Billy Bibbit. Een stotterende, verlegen jongen die volledig onder de duim van zijn moeder zit (en dus ook van Ratched, want die moeder en Ratched zijn blijkbaar BFF's). McMurphy helpt hem om uit zijn schulp te kruipen, om zelfvertrouwen te krijgen. Totdat... nou ja, dat vertel ik later.

Of Chief Bromden, de reusachtige indiaan die al jaren doet alsof hij doofstom is. McMurphy ziet door zijn façade heen en weet hem weer aan het praten te krijgen. Chief is een van de meest memorabele personages in de film, en zijn perspectief op de inrichting is vaak hilarisch en tegelijkertijd hartverscheurend. Hij ziet de "combinatie" - een soort machinaties die de zielen breken en mensen in een mal persen. Zware kost, dus!

Even een paar andere opmerkelijke patiënten op een rijtje:

• Martini: Een man die leeft in zijn eigen fantasiewereld. (Wie doet dat niet soms?)
• Harding: Een intelligente, maar onzekere man die worstelt met zijn identiteit.
• Cheswick: Een man die geobsedeerd is door kleine dingen en snel boos wordt. (Herkenbaar?)

Het tragische einde (zakdoeken klaar?)

Oké, hier komt het. Het deel waar je misschien een traantje moet wegpinken. De confrontatie tussen McMurphy en Ratched escaleert natuurlijk. Ratched gebruikt genadeloze tactieken om McMurphy te breken, en ze slaagt er uiteindelijk in. Billy Bibbit, na een nacht met een meisje dat door McMurphy is geregeld, wordt door Ratched geconfronteerd. De schaamte en angst drijven hem tot zelfmoord. Het is een hartverscheurend moment dat de meedogenloosheid van Ratched en de verwoestende gevolgen van haar methoden laat zien.

McMurphy, woedend en vol verdriet, valt Ratched aan. Hij weet haar niet te doden, maar hij laat wel zien dat ze niet onverslaanbaar is. De prijs die hij betaalt is hoog. Hij wordt gelobotomiseerd. Een gruwelijke procedure die hem tot een kasplant maakt. Chief Bromden, die niet kan aanzien hoe McMurphy is geworden, smoort hem in zijn slaap. Een daad van mededogen en respect. Daarna ontsnapt Chief uit de inrichting, op weg naar een onzekere toekomst. Maar hij is vrij. Eindelijk.

De betekenis van de film (meer dan alleen een verhaal)

One Flew Over the Cuckoo's Nest is meer dan alleen een film over gekken in een inrichting. Het is een verhaal over vrijheid, individualiteit en de strijd tegen autoriteit. Het is een aanklacht tegen de onderdrukkende systemen die proberen ons te conformeren en onze eigenheid te onderdrukken. Het is een film die je aan het denken zet over wat het betekent om "normaal" te zijn, en of dat eigenlijk wel zo wenselijk is.

De film is nog steeds relevant, ook al is hij al meer dan 40 jaar oud. We leven nog steeds in een wereld waar conformiteit vaak wordt beloond en individualiteit wordt afgestraft. Het is belangrijk om te onthouden dat het oké is om anders te zijn, om je eigen weg te gaan, om te vechten voor wat je gelooft. En soms, moet je gewoon even een gekke bek trekken en de boel op zijn kop zetten. Gewoon, voor de lol.

Dus, de volgende keer dat je je voelt alsof je vastzit in een inrichting (of een kantoor, of een saaie familiebijeenkomst), denk dan aan McMurphy en Chief Bromden. Herinner je dat er altijd een manier is om te ontsnappen, om jezelf te zijn. En vergeet niet, lachen is het beste medicijn (behalve misschien voor een lobotomie. Dat is dan weer minder).