Michel Foucault Discipline And Punish

Oké, even eerlijk: wie heeft er als kind (of stiekem later) nooit gegraaid in de snoeptrommel als mama of papa even weg was? Ik wel! En de spanning, hè? Dat adrenalinekickje van het verboden snoepje? Maar stel je nu eens voor dat je wéét dat er 24/7 iemand meekijkt. Niet je ouders, maar... een onzichtbare bewaker. Een soort Big Brother avant la lettre. Zou je het dan nog doen? Dat is een beetje de wereld die Michel Foucault ons schetst in zijn Discipline and Punish. Lees even verder, want het wordt interessant. Echt waar.

Foucault: De Filosoof van de Macht (en Snoepjes?)

Michel Foucault, een Franse filosoof die er altijd een beetje mysterieus uitzag met z'n brilletje, staat bekend om zijn ideeën over macht, kennis en hoe die twee met elkaar verweven zijn. En nee, hij had het niet specifiek over snoepjes. Maar die snoepjes-analoogie is best handig om zijn punt te begrijpen. Hij keek namelijk naar hoe de samenleving ons disciplineert en straft, en hoe dat door de eeuwen heen is veranderd.

Discipline and Punish, een boek uit 1975, is dé Foucault-klassieker over dit onderwerp. En geloof me, het is minder saai dan het klinkt. Het gaat over hoe de strafmethoden evolueerden van gruwelijke, publieke vertoningen van geweld naar meer subtiele en onzichtbare vormen van controle. Denk even aan de verschillen tussen de middeleeuwen en nu. Welke periode vind je het meest 'intimiderend'?

Van Tortuur tot Therapie: Een Korte Geschiedenis van Straf

Foucault begint zijn boek met een schokkende beschrijving van de publieke executie van Damiens de Parricide in 1757. Even een korte 'trigger warning', want het is niet voor gevoelige lezers. Damiens had een poging gedaan om Lodewijk XV te vermoorden, en zijn straf was... nou ja, laten we zeggen dat het zeer lijden bevatte. Het was een spektakel, bedoeld om de macht van de koning te demonstreren en iedereen af te schrikken. Je wist wel dat als je de koning pijn deed, dat je zelf echt verschrikkelijk pijn gedaan zou worden.

Maar, zegt Foucault, rond dezelfde tijd begon er iets te veranderen. Denkers begonnen te pleiten voor hervorming van het strafrecht. Niet zozeer uit humanitaire overwegingen (hoewel dat ook speelde), maar vooral omdat de oude manier inefficiënt was. Publieke executies waren duur, onvoorspelbaar en konden zelfs tot opstanden leiden. Mensen kregen spijt van de koning!

En wat kwam er dan voor in de plaats? Een nieuw systeem, gebaseerd op... discipline.

Het Panopticon: De Perfecte Gevangenis (en School, en Fabriek...)

De sleutel tot dit nieuwe systeem is het Panopticon, een ontwerp van de filosoof Jeremy Bentham. Stel je een ronde gevangenis voor, met cellen rondom een centrale toren. In die toren zit een bewaker, die elke cel kan zien. Maar de gevangenen kunnen niet zien of de bewaker daadwerkelijk aan het kijken is.

• Het effect: De gevangenen gaan zich gedragen alsof ze altijd bekeken worden. Ze internaliseren de discipline.
• De genialiteit (of perversiteit): De bewaker hoeft niet eens constant aanwezig te zijn. Alleen de mogelijkheid om bekeken te worden is genoeg.

Foucault argumenteert dat het Panopticon niet alleen een gevangenis is, maar een model voor de hele samenleving. Denk aan scholen, fabrieken, ziekenhuizen... Overal worden we gecontroleerd en gedisciplineerd. Misschien denk je nu, "ach, dat valt toch wel mee?". Kijk eens goed naar je eigen leven: hoe vaak pas je je gedrag aan omdat je weet dat er iemand meekijkt? (Niet alleen letterlijk, maar ook figuurlijk: je baas, je collega's, je familie, de maatschappij...).

Denk bijvoorbeeld aan het internet. Iedereen kan alles wat je post zien. Of je het nou wilt of niet. Best Panopticon-achtig, toch?

Macht is Overal (en Nergens?)

Een belangrijk punt van Foucault is dat macht niet alleen van bovenaf wordt opgelegd. Het is niet zo simpel als "de elite onderdrukt het volk". Macht is veel diffuser. Het zit in de structuren, de instituties, de routines van alledag. Het is overal en nergens tegelijk.

• Discipline als productiemiddel: Discipline is niet alleen een manier om mensen te onderdrukken, maar ook om ze productief te maken. Door ons te disciplineren, worden we gehoorzame werknemers, brave burgers, en... ja, misschien ook brave snoepjes-niet-eters.
• De "norm": De maatschappij definieert wat "normaal" is, en wie daarvan afwijkt wordt gecorrigeerd (door straf, therapie, sociale uitsluiting...). Dit is een vorm van macht die diep ingrijpt in ons leven.

Het is niet te zeggen dat Foucault per se een pessimist was. Hij wilde ons vooral bewust maken van de mechanismen van macht die in onze samenleving werken. En door dat te begrijpen, kunnen we misschien proberen om die mechanismen te veranderen.

Waarom zou je dit nu lezen?

Oké, oké, filosofie kan soms een beetje abstract zijn. Maar Foucault's ideeën zijn nog steeds relevant. Denk aan:

• Surveillance: De alomtegenwoordigheid van camera's, data-verzameling, algoritmes die ons gedrag voorspellen... Zijn we niet allemaal een beetje gevangenen in een digitaal Panopticon?
• Normalisering: De druk om te voldoen aan bepaalde schoonheidsidealen, prestatie-eisen, leefstijlen... Wie bepaalt wat "normaal" is, en wat zijn de gevolgen voor degenen die daar niet aan voldoen?
• De macht van instituties: Scholen, gevangenissen, ziekenhuizen... Ze zijn allemaal ontworpen om ons op een bepaalde manier te vormen. Is dat altijd positief?

Dus, de volgende keer dat je je afvraagt waarom je je op een bepaalde manier gedraagt, denk dan even aan Foucault. Misschien is het niet alleen jouw eigen keuze, maar ook het resultaat van de onzichtbare krachten van discipline en macht die in onze samenleving werken. En misschien, heel misschien, kun je er dan iets aan veranderen.

Foucault anno nu

Je zult Foucault ideeën overal zien in de huidige politieke debatten. Denk aan discussies over privacy, het inperken van de vrijheid door overheidsmaatregelen, het recht op protest en hoe de staat hier mee omgaat. En ook in de (sociale) media. Het filteren en 'cureren' van informatie wat we via kanalen als Facebook, Instagram en X binnenkrijgen. Het algoritme bepaalt wat je ziet, en wat je daarmee vervolgens denkt. Zelfs dat is een vorm van macht. Dus blijf kritisch en wees niet bang om vragen te stellen!

En die snoepjes? Nou, misschien kun je er stiekem toch nog eentje pakken. Maar denk er wel over na waarom je het stiekem doet. 😉