Ergo Hoc Post Propter Hoc

Hoi! Zit je lekker? Koffie goed? Mooi. Laten we het vandaag eens hebben over een klassiek stukje denkwerk waar we allemaal wel eens de mist mee ingaan. Je kent het vast wel, zo'n momentje waarop je denkt: "Aha! Dát komt daardoor!"... maar eigenlijk...? Nou ja, laten we er eens induiken.

Ik heb het over: Ergo Hoc Post Propter Hoc. Zeg dat maar eens vijf keer snel achter elkaar! (Spoiler alert: niemand kan dat). Het is Latijn, en dat klinkt al meteen alsof het heel ingewikkeld is, toch? Maar geloof me, de basis is super simpel. De uitspraak... da's een ander verhaal.

Kort gezegd betekent het zoiets als: "Daarom, dus; erna, dus door". Euh... wat?! Oké, we breken het even af. Het komt neer op de denkfout dat als A na B gebeurt, A dan ook door B veroorzaakt is. Simpel, toch?

Maar pas op! Hier komt 't addertje onder het gras. Correlatie is niet hetzelfde als causatie. Dat is misschien wel de belangrijkste zin van vandaag. Print 'm uit, hang 'm boven je bed. Leef ernaar!

Simpele Voorbeelden, Grote Gevolgen

Denk even mee. Stel, je draagt je favoriete sokken naar een sollicitatiegesprek. En je wordt aangenomen! Halleluja! Vanaf nu draag je die sokken altijd naar belangrijke meetings. Want, zo redeneer je, die sokken brachten je geluk! Ergo Hoc Post Propter Hoc!

Maar... wacht eens even. Had het misschien ook te maken met je goed voorbereide presentatie? Of je relevante ervaring? Of misschien gewoon het feit dat ze iemand nodig hadden? Zou kunnen, hè?

Nog eentje. De haan kraait, en de zon komt op. Dús, de haan zorgt ervoor dat de zon opkomt! Klinkt belachelijk, toch? Maar in essentie is het precies dezelfde fout. Timing is alles, maar het betekent niet dat het ene het andere veroorzaakt.

Of wat dacht je hiervan: Ik at een pizza, en daarna kreeg ik hoofdpijn. Conclusie: Pizza veroorzaakt hoofdpijn! Maar misschien had ik die dag gewoon al een beetje hoofdpijn. Of was die pizza stiekem super zout? Of had ik gewoon teveel pizza gegeten? (Toegegeven, dat laatste is een reële mogelijkheid...).

Zie je hoe makkelijk je hier de mist in kunt gaan? Het sluimert overal, in onze dagelijkse redeneringen. We zijn er allemaal vatbaar voor.

Waarom Doen We Dit Eigenlijk?

Goede vraag! Waarom zijn we zo geneigd om oorzakelijke verbanden te zien waar ze eigenlijk niet zijn? Een paar mogelijke redenen:

• We willen graag controle. Het is prettig om te denken dat we invloed hebben op de dingen die gebeuren. Als we een patroon zien, voelen we ons machtiger. (Ook al is dat patroon misschien volledig verzonnen).
• Het is makkelijk. Eerlijk is eerlijk, het is gewoon makkelijker om een simpel oorzakelijk verband te trekken dan om diepgaand onderzoek te doen. Wie heeft er nou zin om echt na te denken over de complexiteit van de wereld? (Wij wel, toch? Oké, soms dan...).
• Confirmation bias. We zoeken informatie die onze bestaande overtuigingen bevestigt. Dus als we denken dat onze sokken geluk brengen, zullen we vooral letten op de momenten dat we ze dragen en er iets positiefs gebeurt. De momenten dat we ze dragen en er iets negatiefs gebeurt? Die vergeten we dan weer heel handig...

Het is dus eigenlijk een combinatie van luiheid, behoefte aan controle en een beetje zelfbedrog. Een cocktail die we allemaal wel eens drinken. (Figuurlijk dan, hè? Hoewel... een cocktail kan soms ook tot vreemde conclusies leiden...).

De Gevolgen Zijn Niet Altijd Onschuldig

Natuurlijk, soms is het gewoon grappig. Die sokken, die haan... Het is allemaal niet zo erg. Maar Ergo Hoc Post Propter Hoc kan ook serieuze gevolgen hebben.

Denk aan...politiek! Politici zijn meesters in het leggen van valse verbanden. "Sinds mijn beleid is ingevoerd, is de economie gegroeid! Dús, mijn beleid werkt!" Ja, misschien. Of misschien waren er nog honderd andere factoren die een rol speelden. Maar het is wel een makkelijke manier om stemmen te winnen, toch?

Of wat dacht je van marketing? "9 van de 10 tandartsen raden onze tandpasta aan! Dus, onze tandpasta is de beste!" Ok, maar wat zeggen de andere tandartsen? En zijn die tandartsen misschien betaald om die aanbeveling te doen? En wat is er eigenlijk zo speciaal aan die tandpasta? Vragen, vragen, vragen...

En dan hebben we het nog niet eens gehad over bijgeloof, complottheorieën en pseudowetenschap. Die drijven allemaal op valse oorzakelijke verbanden. Brrr... best eng eigenlijk.

Wat Kunnen We Eraan Doen?

Oké, we weten nu dat we allemaal wel eens struikelen over Ergo Hoc Post Propter Hoc. Maar wat kunnen we eraan doen? Hoe kunnen we voorkomen dat we domme dingen gaan geloven?

• Wees kritisch. Stel vragen! Altijd! Waarom denk ik dit? Zijn er andere verklaringen mogelijk? Is er bewijs voor mijn conclusie? Is er tegenbewijs?
• Zoek naar alternatieve verklaringen. Is er misschien een derde factor die zowel A als B veroorzaakt? (Ze noemen dat ook wel een 'lurking variable' - een sluimerende variabele. Klinkt spannend, hè?).
• Doe onderzoek! Lees je in. Praat met experts. Kijk naar de feiten. En vertrouw niet zomaar op wat je op Facebook leest. (Sorry, Facebook!).
• Wees je bewust van je eigen biases. We hebben allemaal blinde vlekken. Probeer te herkennen wanneer je je eigen overtuigingen probeert te bevestigen, in plaats van objectief naar de feiten te kijken.
• En tot slot: wees een beetje bescheiden. De wereld is ingewikkeld. We snappen er lang niet alles van. En dat is oké. Het is juist goed om toe te geven dat je iets niet weet. (En dan ga je het natuurlijk wel opzoeken!).

Dus... volgende keer dat je denkt: "Aha! Dit komt daardoor!", neem dan even een stap terug. Haal diep adem. En vraag jezelf af: is dat echt zo? Of trap ik in de val van Ergo Hoc Post Propter Hoc?

Succes! En nu... wie bestelt de volgende ronde koffie?