De Nieuwe Standenstaat Martin Sommer

Ken je dat moment? Je zit in de trein, bladerend door de krant, en je leest iets dat je acuut zin geeft om keihard te gaan snikken en tegelijkertijd woest te gaan schrijven. Nou, dat had ik dus laatst met een artikel van Martin Sommer. Iets over de "nieuwe standenstaat" geloof ik. Het bleef hangen. Niet op een prettige manier, meer als een steentje in je schoen tijdens een marathon. Auw! Maar wat was het nu precies dat zo prikkelde?

De "nieuwe standenstaat". Die term klinkt meteen al lekker ouderwets en een beetje eng, toch? Alsof we teruggaan naar de Middeleeuwen, met ridders, horigen en... eh... heel veel ongelijkheid. Maar wat bedoelt Sommer er precies mee? En waarom zou het ons nu nog relevant zijn? Nou, laten we dat eens gaan uitzoeken.

Wat is die "nieuwe standenstaat" dan precies?

Sommer, zoals ik hem begrijp, schetst een beeld van een samenleving die steeds meer opgedeeld raakt in verschillende "klassen", niet zozeer op basis van geld (hoewel dat zeker meespeelt), maar meer op basis van opleiding, cultuur en toegang tot informatie. Een soort neo-feodalisme, als het ware. Denk aan de "witte boorden" vs. de "blauwe boorden", maar dan in het kwadraat, met steeds minder doorstroommogelijkheden en een groeiende kloof in wederzijds begrip.

(Even tussendoor: snap je wat ik bedoel? Het is een beetje alsof je in een computerspel zit waarin sommige personages veel betere wapens en abilities hebben dan anderen, puur omdat ze aan het begin van het spel op de juiste knop hebben gedrukt.)

De pilaren van de nieuwe standenstaat, volgens Sommer (en mij)

• Opleiding: Toegang tot goed onderwijs wordt steeds meer een privilege, en de verschillen tussen scholen worden groter. Wie slim is en de juiste ouders heeft, krijgt een vliegende start.
• Cultuur: Er ontstaan bubbels waarin mensen vooral met gelijkgestemden omgaan, waardoor wederzijds begrip afneemt en polarisatie toeneemt. Denk aan de verschillende "werelden" die je op social media ziet.
• Informatie: De "informatie-elite" heeft toegang tot meer en betere informatie dan de rest, waardoor ze een voorsprong hebben in het begrijpen van de wereld en het nemen van beslissingen. En ja, dat is niet helemaal eerlijk, hè?

Dit alles leidt volgens Sommer tot een situatie waarin de sociale mobiliteit afneemt. Je afkomst en je omgeving bepalen steeds meer je toekomst, en het wordt moeilijker om "op te klimmen". Ai. Dat klinkt niet best, toch?

Waarom is dit een probleem?

Nou, waar zal ik beginnen? Een samenleving waarin mensen niet gelijkwaardig behandeld worden en waarin kansen oneerlijk verdeeld zijn, is moreel verwerpelijk. Punt. Maar het is ook nog eens slecht voor de economie en de democratie. Als mensen het gevoel hebben dat ze geen kans hebben, dan haken ze af, worden ze cynisch en gaan ze misschien zelfs radicale ideeën aanhangen. Dat is geen goede basis voor een stabiele en welvarende samenleving.

En de democratie? Die is gebaseerd op het idee dat iedereen een stem heeft en dat de macht verdeeld is. Maar als bepaalde groepen in de samenleving structureel worden benadeeld, dan krijgen ze minder invloed en wordt de democratie minder representatief. Dat is een glijdende schaal, geloof me.

(Even een waarschuwing: dit is niet per se een zwart-wit verhaal. Er zijn ook positieve ontwikkelingen, zoals meer aandacht voor diversiteit en inclusie. Maar de tendens die Sommer beschrijft is wel degelijk aanwezig en verdient onze aandacht.)

Is dit echt nieuw? Bestond dit niet altijd al een beetje?

Goede vraag! En het eerlijke antwoord is: natuurlijk bestond er altijd al ongelijkheid. De geschiedenis zit er vol mee. Maar wat Sommer lijkt te zeggen is dat de aard en de omvang van de ongelijkheid aan het veranderen zijn, en dat de gevolgen potentieel ernstiger zijn.

Vroeger was de sociale mobiliteit in Nederland bijvoorbeeld relatief hoog. Je kon als kind van een arbeider nog best hoogleraar worden. Tegenwoordig is dat veel moeilijker. De kloof tussen de verschillende "klassen" wordt groter, en de muren hoger. Het is alsof de ladders die je vroeger kon gebruiken om op te klimmen, nu steeds korter en glibberiger worden.

Wat kunnen we eraan doen?

Oké, oké, genoeg gezeurd. Wat kunnen we nu daadwerkelijk doen om deze "nieuwe standenstaat" tegen te gaan? Sommer zelf heeft niet altijd kant-en-klare oplossingen (journalisten zijn er beter in problemen te signaleren dan ze op te lossen, toch?). Maar hier zijn een paar ideeën, geïnspireerd op Sommer en mijn eigen hersenspinsels:

• Investeer in onderwijs: Zorg ervoor dat alle kinderen, ongeacht hun achtergrond, toegang hebben tot goed onderwijs. Dat betekent niet alleen meer geld, maar ook betere leraren, kleinere klassen en meer aandacht voor individuele behoeften.
• Bevorder sociale cohesie: Stimuleer ontmoetingen en samenwerking tussen mensen uit verschillende "werelden". Denk aan projecten in de buurt, sportclubs, culturele evenementen en ja, misschien zelfs verplichte maatschappelijke diensttijd.
• Pak de macht van de "informatie-elite" aan: Zorg ervoor dat informatie toegankelijker wordt voor iedereen. Dat betekent meer open data, betere journalistiek en meer media-educatie. En misschien zelfs een soort "informatie-basisinkomen" voor mensen die zich geen dure abonnementen kunnen veroorloven. (Oké, dat is misschien een beetje radicaal, maar je snapt het idee, toch?)
• Heroverweeg het meritocratische ideaal: Een beetje controversieel, dit. Maar misschien moeten we minder gefixeerd zijn op het idee dat succes alleen te danken is aan hard werken en talent. Soms is geluk gewoon belangrijker. En dat betekent dat we degenen die minder geluk hebben gehad, moeten helpen om hun kansen te vergroten.

Conclusie: Het is tijd voor actie!

De "nieuwe standenstaat" is geen onvermijdelijk lot. Het is een tendens, een waarschuwing. En we kunnen er iets aan doen. Maar dat vereist wel dat we ons bewust zijn van het probleem, dat we open staan voor nieuwe ideeën en dat we bereid zijn om echt in actie te komen. Dus, waar wacht je nog op?

(En als je dit allemaal te ingewikkeld vindt, begin dan in ieder geval met het lezen van Martin Sommer. Hij is niet altijd makkelijk, maar hij zet je wel aan het denken.)