De Eeuwige Bron Ayn Rand

Oké, luister goed, want dit is een verhaal over Ayn Rand. Ja, die Ayn Rand. Degene waar je óf van houdt óf een spontane hartverzakking van krijgt bij het horen van haar naam. Stel je voor: je zit in een café, de koffie is redelijk, en je buurman begint te vertellen over een dame die dacht dat altruïsme een soort dodelijke ziekte was. Dat is waar we aan beginnen.

De Geboorte van een Idee: Rusland, Hollywood, en Heel Veel Kapitalisme

Ayn Rand, geboren als Alisa Zinovjevna Rosenbaum in Sint-Petersburg, Rusland (toen nog Petrograd, want tsaren en zo), had een nogal turbulente jeugd. De Russische Revolutie kwam langs, zwaaide met een rode vlag en nam haar vaders apotheek in beslag. Stel je voor: de staat komt langs en zegt: "Sorry, maar die hoestdrank is nu van ons!". Dit was een beetje, zullen we zeggen, een issue voor de jonge Alisa. Het legde de basis voor haar levenslange fascinatie met individuele vrijheid en een intense aversie tegen collectivisme. En geloof me, dat zou je merken.

Ze vluchtte uiteindelijk naar de Verenigde Staten, want waar anders zou een toekomstige kapitalistische icoon naartoe gaan? Hollywood, natuurlijk! Ze droomde ervan scenarioschrijfster te worden. En ze had succes, maar niet zomaar succes. Het was het begin van een literaire carrière die gekenmerkt werd door epische romans, complexe personages en een filosofie die minstens zo controversieel was als een ananas op een pizza. (Persoonlijk vind ik ananas op pizza prima, maar dat is een ander verhaal).

Objectivisme voor Dummies (of: Hoe Word Je Een Rationeel Egoïst)

Dus, wat is dat objectivisme nou precies? Stel je voor dat je je eigen leven moet leiden. Je eigen doelen moet nastreven. En je je niet schuldig hoeft te voelen omdat je niet de hele dag kittens uit brandende gebouwen redt (tenzij dat toevallig jouw doel is, dan vooral wél kittens redden!). Rand geloofde in:

• Rationaliteit: Gebruik je hersens! Denken is cool! Logica is je beste vriend! (Behalve als je probeert uit te leggen waarom je sokken nooit bij elkaar passen.)
• Individualisme: Wees jezelf! Wees uniek! (Maar dan wel op een rationele, productieve manier. Niet door je haar groen te verven en te zeggen dat je een boom bent.)
• Egoïsme: Niet het soort "ik pikte je laatste koekje" egoïsme, maar het soort "ik zorg goed voor mezelf, zodat ik ook iets voor anderen kan betekenen" egoïsme. Denk aan de zuurstofmaskers in een vliegtuig: eerst jezelf, dan anderen. (Tenzij je een superheld bent, dan mag je natuurlijk eerst anderen helpen.)
• Kapitalisme: Vrije markt! Geen staatsinmenging! Laat de ondernemers bloeien! (En hoop dat ze hun belastingen betalen.)

Het is een filosofie die, laten we zeggen, niet voor iedereen is. Sommigen vinden het bevrijdend en inspirerend, anderen vinden het koud en harteloos. Het is net marmite: je houdt ervan of je haat het. Er is geen middenweg. (Oké, misschien een heel klein beetje middenweg, maar laten we dat even vergeten voor de dramatische effect).

Roark, Galt, en de Architecten van de Wereld

Rand's romans zitten vol met heroïsche individuen. Denk aan Howard Roark in The Fountainhead, een architect die weigert zijn artistieke integriteit te compromitteren, zelfs als dat betekent dat hij gebouwen moet opblazen (letterlijk!). Of John Galt in Atlas Shrugged, een ingenieur die de hele economie lamlegt door alle getalenteerde individuen ervan te overtuigen om te stoppen met werken (een soort kapitalistische staking). Het zijn geen subtiele verhalen, laten we dat even duidelijk stellen.

Haar personages zijn vaak karikaturen van haar idealen. Ze zijn briljant, getalenteerd, onafhankelijk en... nou ja, een beetje onrealistisch. Alsof ze rechtstreeks uit een Ayn Rand-fanfictie komen (wat waarschijnlijk ergens wel bestaat). Ze zijn meer symbolen dan echte mensen, maar dat maakt ze niet minder fascinerend.

De Eeuwige Bron: Een Architect met Explosieve Neigingen

The Fountainhead is waarschijnlijk Rand's meest bekende boek (en de film is... laten we zeggen "interessant"). Het gaat over Howard Roark, een compromisloze architect die weigert om zijn artistieke visie te verloochenen. Hij blaast zelfs een gebouw op dat tegen zijn principes ingaat! Dat is pas commitment! Stel je voor dat je bij de planning zit en je baas zegt: "Weet je, we moeten het ontwerp een beetje aanpassen zodat het beter past bij de buurt." En jij antwoordt: "Nee! Dit is mijn visie! Ik ga dit gebouw opblazen!". Niet aan te raden in de praktijk, overigens.

Atlas Shrugged: De Getalenteerde Mensen Staken!

Atlas Shrugged is een nog dikker boek (lees: een deurstopper). Het beschrijft een maatschappij die in elkaar stort omdat de getalenteerde, productieve individuen het zat zijn om uitgebuit te worden door de "plunderaars" (de staat, altruïsten, en iedereen die niet in Rand's ideologie past). John Galt, een genie-uitvinder, leidt de "staking" en creëert een utopische gemeenschap waar alleen de meest bekwame mensen welkom zijn. Het is een soort kapitalistisch Atlantis, maar dan zonder zeemeerminnen.

De Nalatenschap: Verguisd en Verheerlijkt

Ayn Rand is nog steeds een controversieel figuur. Haar boeken worden nog steeds gelezen, bediscussieerd en verfilmd (met wisselend succes). Ze heeft een enorme invloed gehad op de libertarische beweging en op veel ondernemers en zakenmensen. Aan de andere kant wordt ze bekritiseerd voor haar individualisme, haar vermeende minachting voor de zwakken en de armen, en haar gebrek aan empathie.

Dus, wat moeten we met Ayn Rand? Moeten we haar verheerlijken als een visionair denker of haar afdoen als een ideologische extremist? Waarschijnlijk geen van beide. Ze was een complex persoon met complexe ideeën. Haar boeken zijn niet makkelijk te lezen, maar ze zijn wel stimulerend. Ze dwingen je om na te denken over de rol van het individu in de maatschappij, over de waarde van rationaliteit, en over de vraag of het oké is om je eigen geluk na te streven. (Spoiler alert: Rand dacht van wel).

Misschien is de beste manier om met Ayn Rand om te gaan, om haar ideeën te bestuderen, ze te bekritiseren, ze te bespreken en er je eigen conclusies uit te trekken. En misschien, heel misschien, kun je er zelfs een paar lessen uit leren. Maar onthoud: blow nooit een gebouw op, alleen maar omdat je het niet mooi vindt.

En nu, ga ik nog een kop koffie bestellen. Dit cafébezoek is toch interessanter dan ik dacht.