Coen Van Heycop Ten Ham

Oké, even eerlijk. Laatst zat ik op een netwerkborrel, je kent het wel, iedereen heeft een 'innovatieve' start-up en je drinkt lauwe witte wijn uit plastic bekertjes. Ik raakte in gesprek met iemand die beweerde dat hij de nieuwe Steve Jobs was (ja, ja...). En toen viel de naam: Coen van Heycop ten Ham. Mijn gesprekspartner, die dus Jobs 2.0 wilde zijn, keek me vragend aan toen ik zei: "Coen? De man die Nederland op de kaart zette in de... wacht even... kernfysica?". De blik op zijn gezicht was goud waard. Hij had blijkbaar geen idee. En dat, lieve lezers, is precies waarom Coen van Heycop ten Ham een artikel verdient.

Het is namelijk heel makkelijk om jezelf op de borst te slaan met 'innovatie' en 'disruptie', maar soms... soms vergeet je degenen die écht baanbrekend werk hebben verricht, decennia voordat de term 'start-up' überhaupt bestond. (Even serieus, 'disruptie'? Ik krijg er jeuk van!). Coen van Heycop ten Ham dus. Wie was hij? En waarom zou je hem moeten kennen?

Een briljante geest in een roerige tijd

Coenraad (Coen) van Heycop ten Ham werd geboren in 1912 in Leeuwarden. Een tijd waarin de wereld op de drempel stond van enorme wetenschappelijke vooruitgang, maar ook van grote politieke onrust. (Denk aan de Eerste Wereldoorlog die net achter de rug was, de opkomst van het fascisme, etc. Gezellig...). Hij studeerde wis- en natuurkunde aan de Universiteit Leiden, een plek die toen al bekend stond om zijn sterke traditie in de theoretische natuurkunde. (En oh ja, Einstein had daar ook een tijdje gewerkt. Geen druk, Coen!).

Leiden: De Kweekvijver van Talent

Leiden was in die tijd een echt centrum voor de fysica, mede dankzij figuren als Hendrik Lorentz en Paul Ehrenfest. Dit betekent dat Van Heycop ten Ham al vroeg in zijn carrière in aanraking kwam met de top van de wetenschappelijke wereld. De omgeving stimuleerde kritisch denken en de drang om de grenzen van het bekende te verkennen. Niet gek dus, dat hij uiteindelijk zo'n belangrijke rol zou spelen in de ontwikkeling van de kernfysica.

Van Leiden naar... Indonesië?!

Ja, je leest het goed. Na zijn studie vertrok Van Heycop ten Ham naar Nederlands-Indië, het huidige Indonesië. (Ja, ik weet het, het klinkt alsof hij op vakantie ging, maar hij ging daar dus gewoon werken!). Hij werkte daar als leraar wiskunde en natuurkunde aan een middelbare school. Een totaal andere setting dan de academische wereld van Leiden. Je zou denken dat het een stap terug was, maar...

...

Deze periode in Indonesië blijkt cruciaal te zijn geweest voor zijn verdere ontwikkeling. Het gaf hem de kans om zijn kennis in de praktijk te brengen en na te denken over de fundamentele vragen van de natuurkunde, los van de soms verstikkende academische omgeving. Plus, laten we eerlijk zijn, een paar jaar in de tropen is nooit verkeerd! (Althans, dat denk ik dan, ik ben nooit in Indonesië geweest...).

De Kern van de Zaak: Kernfysica in Nederland

Na de Tweede Wereldoorlog keerde Van Heycop ten Ham terug naar Nederland. En hier begint het echt interessant te worden. Hij speelde een cruciale rol bij de wederopbouw van de Nederlandse kernfysica. Nederland had, in vergelijking met andere landen, een flinke achterstand opgelopen door de oorlog. (Alles was trouwens verwoest na de oorlog, hè?)

Van Heycop ten Ham begreep dat een sterke basis in fundamenteel onderzoek essentieel was voor de toekomstige ontwikkeling van technologie en industrie. Hij zette zich dan ook in voor de opbouw van laboratoria, de financiering van onderzoeksprojecten en de opleiding van jonge wetenschappers. (Iets wat tegenwoordig nog steeds relevant is, kuch bezuinigingen op wetenschap kuch).

En wat deed hij dan precies? Nou, onder andere:

• Hij was betrokken bij de oprichting van het Instituut voor Kernfysisch Onderzoek (IKO) in Amsterdam, later omgedoopt tot het Nikhef (Nationaal Instituut voor Subatomaire Fysica).
• Hij leidde onderzoek naar de wisselwerking tussen elementaire deeltjes. (Klinkt ingewikkeld? Is het ook!).
• Hij stimuleerde internationale samenwerking op het gebied van kernfysica. (Want wetenschap kent geen grenzen, toch?).

Met andere woorden: hij legde de basis voor het moderne kernfysisch onderzoek in Nederland. Dankzij hem kon Nederland meespelen in de internationale competitie. (En ja, ik overdrijf niet!).

Een Bescheiden Pionier

Wat Van Heycop ten Ham zo bijzonder maakt, is dat hij dit alles deed zonder al te veel tamtam. Hij was geen man van grote ego's of spectaculaire headlines. Hij was een harde werker, een gedreven onderzoeker en een inspirerende mentor voor jonge wetenschappers. (Misschien moeten die 'Steve Jobs' types daar eens een voorbeeld aan nemen!).

Hij publiceerde belangrijke wetenschappelijke artikelen, maar stond zelden in de schijnwerpers. Hij prefereerde de rust en de concentratie van het laboratorium boven de drukte van de media. (Iets wat ik stiekem wel kan waarderen).

Zijn impact is dan ook vooral voelbaar in de generatie wetenschappers die hij heeft opgeleid en geïnspireerd. Zij hebben zijn werk voortgezet en verder uitgebouwd, waardoor Nederland een belangrijke speler is gebleven in de kernfysica.

Waarom moeten we hem herinneren?

Coen van Heycop ten Ham overleed in 1981. Zijn naam is misschien niet zo bekend bij het grote publiek, maar zijn bijdrage aan de Nederlandse wetenschap is onmiskenbaar. Hij was een pionier, een visionair en een bescheiden held. (Ja, ik gebruik graag grote woorden, hij verdient het!).

In een tijd waarin innovatie en technologie zo belangrijk zijn, is het goed om af en toe stil te staan bij degenen die de basis hebben gelegd voor al die ontwikkelingen. Van Heycop ten Ham is daar een perfect voorbeeld van. Hij liet zien dat echte innovatie voortkomt uit hard werken, gedegen onderzoek en een passie voor kennis. En dat is een les die we vandaag de dag nog steeds kunnen leren.

Dus de volgende keer dat je op een netwerkborrel staat en iemand je probeert wijs te maken dat hij de nieuwe 'disruptor' is, denk dan even aan Coen van Heycop ten Ham. De man die zonder al te veel lawaai Nederland op de kaart zette in de kernfysica. (En vraag die zelfbenoemde Steve Jobs eens of hij weet wie Coen van Heycop ten Ham is. Wedden dat 'ie geen idee heeft?).

En mocht je ooit in de gelegenheid zijn, breng dan een toost uit op deze Nederlandse wetenschappelijke held. Hij verdient het!