C-26/62 Van Gend En Loos

Oké, even eerlijk: heb jij je ooit afgevraagd hoe het komt dat die pot pindakaas in de supermarkt relatief betaalbaar is, terwijl die mango's uit Zuid-Amerika soms duurder zijn dan je wekelijkse boodschappen bij elkaar? Nou, achter die prijzen, achter die invoerrechten en achter die hele handelsmachine, zit een zaak die klinkt als een saai juridisch document, maar eigenlijk de game changer was voor hoe de EU werkt: Van Gend en Loos.

Wat klinkt als een advocatenkantoor, maar het niet is…

Het is 1963. Stel je voor: je bent Meneer Van Gend en Mevrouw Loos. Klinkt bijna als een getrouwd stel, maar ze zijn in dit geval de eigenaren van een bedrijf dat plastic importeert. Plastic, jawel! In die tijd was dat de shit, net als nu influencers met duckface-selfies op Instagram. En Nederland, dat toen nog dacht dat het heel stoer was om zelfstandig te zijn, verhoogde de invoerrechten op die plastics. Van Gend en Loos waren not amused.

Zij dachten: "Hé, wacht even, we zitten toch in die Europese Economische Gemeenschap (EEG), een soort voorloper van de EU? Er is toch afgesproken dat we geen hogere invoerrechten mogen heffen dan eerst?" Het was alsof je met je buurman had afgesproken dat je z'n gras zou maaien voor een tientje, en hij je ineens twintig euro wilde aftroggelen. Oneerlijk, toch?

En hier komt het punt waar het leuk wordt: Van Gend en Loos stapten naar de rechter. Niet zomaar een rechter, maar naar de Tariefcommissie, een soort belastingrechter in Nederland. Die dachten: "Hmm, dit is een lastige, hier hebben we in de koffiepauze wel even over." Ze legden de vraag voor aan het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen. Dat is een chique naam voor het EU-hof in Luxemburg. Denk aan een internationale jury die zich buigt over alle juridische roddels uit de lidstaten.

De baanbrekende uitspraak: alsof je opeens met je tandenborstel mocht stemmen.

Het Hof kwam met een uitspraak die de Europese juridische wereld op z'n kop zette. Ze zeiden: “Het EEG-Verdrag creëert niet alleen rechten voor de lidstaten, maar ook voor de burgers!” BOEM! Alsof je opeens met je tandenborstel mocht stemmen in de Tweede Kamer. Dit betekende dus dat burgers zich direct konden beroepen op de Europese regels, zelfs als hun eigen land die regels eigenlijk aan hun laars probeerde te lappen.

Voor die tijd dacht iedereen: Europese wetgeving? Dat is iets voor politici en belangrijke mensen. Als ik problemen heb, ga ik naar de Nederlandse rechter. Van Gend en Loos veranderde dat. Ineens had je, als burger, een Europese stok achter de deur. Alsof je een extra paar ogen had om te checken of de overheid wel eerlijk speelde. Het was alsof je ontdekte dat je koelkast niet alleen ijs kon maken, maar ook een telepathische verbinding met de bakker had voor verse croissantjes.

Stel je voor: de overheid komt met een nieuwe belastingmaatregel die jou benadeelt. Vroeger zou je je schouders ophalen en denken: "Ach, wat kan ik er nou aan doen?" Nu kun je kijken of die maatregel wel in overeenstemming is met de Europese regels. Zo niet, dan kun je, dankzij Van Gend en Loos, naar de rechter stappen en zeggen: "Hé, dit mag niet! Europa zegt van niet!"

Directe werking: alsof je rechtstreeks naar de bron zwemt

Dit principe heet directe werking. Het betekent dat bepaalde bepalingen van het EU-recht, zoals bijvoorbeeld artikelen uit het Verdrag betreffende de Werking van de Europese Unie (VWEU), direct rechten en plichten voor burgers creëren. Dus je hoeft niet te wachten tot de Nederlandse regering die regels in de wet heeft verwerkt. Je kunt er direct een beroep op doen. Alsof je rechtstreeks naar de bron zwemt, in plaats van te wachten tot het water in je badkuip is gekomen.

En ja, het is soms ingewikkeld om te bepalen welke Europese regels nou precies directe werking hebben. Het is alsof je probeert uit te vinden welke knop op de afstandsbediening nou precies Netflix start, terwijl er duizend andere knoppen zijn die niks doen of per ongeluk de ondertiteling aanzetten in het Swahili. Maar het feit dat het kan, is dankzij die zaak van Van Gend en Loos.

Een voorbeeldje voor de koffieautomaat-discussie

Laten we het even concreet maken. Stel je voor: je werkt in een bedrijf en je baas besluit om plotseling de koffieautomaat af te schaffen. Je bent woedend! "Dit kan toch niet?!" denk je. (En terecht). Nu blijkt er een Europese richtlijn te zijn die zegt dat werkgevers moeten zorgen voor een veilige en gezonde werkomgeving, inclusief een plek waar werknemers kunnen uitrusten en even een bakkie kunnen doen. (Oké, misschien niet letterlijk over koffie, maar je snapt het idee). Dankzij Van Gend en Loos kun je je nu beroepen op die Europese richtlijn, zelfs al heeft de Nederlandse wetgever nog niks geregeld over verplichte koffieautomaten. Je kunt naar de rechter stappen en zeggen: "Hé, mijn baas schendt mijn Europese rechten! Ik wil koffie!"

Waarom is dit nou zo belangrijk? Alsof je een superkracht hebt.

De uitspraak in de zaak Van Gend en Loos is belangrijk omdat het de burgers macht geeft. Het is alsof je een superkracht hebt gekregen om je rechten te beschermen. Het zorgt ervoor dat de EU niet alleen een project is van politici en bedrijven, maar ook van gewone mensen. Het zorgt ervoor dat de Europese wetgeving niet alleen op papier staat, maar ook echt iets betekent in het dagelijks leven.

Het heeft er ook voor gezorgd dat de EU zich verder kon ontwikkelen. Zonder deze uitspraak zou de EU waarschijnlijk een veel zwakkere organisatie zijn geweest, zonder echte invloed op het leven van de burgers. Het zou meer een soort gezellig clubje zijn waar landen af en toe een kop koffie drinken en wat afspraken maken, maar zonder dat er echt iets verandert.

Dus de volgende keer dat je staat te wachten bij de kassa in de supermarkt en je je afvraagt waarom die paprika's uit Spanje zo goedkoop zijn, denk dan even aan Meneer Van Gend en Mevrouw Loos. Zij hebben, onbewust, een enorme impact gehad op jouw portemonnee en op jouw rechten. Ze hebben de EU gemaakt tot wat het nu is: een organisatie die niet alleen voor staten is, maar ook voor de burgers. Een organisatie die je, als burger, ook daadwerkelijk kunt gebruiken.

En dat is toch wel iets om op te proosten, mét of zonder koffieautomaat.